‘सीप्लोमेसी’ले दिन खोजेको खतरनाक सन्देश
आश्विन २९, २०७६

विश्वमा आर्थिक–राजनीतिक–सामरिक हरेक हिसाबले महाशक्ति राष्ट्र बन्ने ध्याउन्नमा रहेको नेपालको उत्तरी छिमेकी मुलुक चीनका राष्ट्र प्रमुख सी चिनफिङले भर्खरै नेपालको राजकीय भ्रमण सम्पन्न गरेर फर्कनुभएको छ । सी फर्किएसँगै सीले नेपालको माटोमा उभिएर गर्नुभएका कुराहरूबारे बहस र विश्लेषण हुन थालेका छन् । उसै त चीन ‘साइलेन्ट डिप्लोमेसी’को मान्यताबाट अघि बढिरहेको बुझिएकै हो, विश्व जगतले पनि नेपालमा चीनका राष्ट्र प्रमुखको बोली र व्यवहार कुन रूपको हुन्छ भनेर चासो दिइरहेकै थियो ।

चीनका राष्ट्र प्रमुखको नेपाल भ्रमण २३ वर्षपछि भएको हो । नेपाल र नेपालीको मात्र नभएर यसमा अमेरिका, युरोप, भारतलगायतका मध्यपूर्वी र अफ्रिकी मुलुकसम्मको चासो नहुने कुरै भएन । एकातिर भारत–पाकिस्तानबीचको टकराव, अमेरिकाले भारतको नजरबाट दक्षिण एसियाका अन्य देशलाई हेर्ने बताइसकेको अवस्था, चीन र भारतबीच नै अघोषित ‘शक्ति संघर्ष’, अमेरिकासँग बिग्रँदो चीनको व्यापारिक–कूटनीतिक सम्बन्धलगायतका कुराहरूका कारण पनि चीनका राष्ट्रपतिको यस पटकको नेपाल भ्रमण सबैको चासो बन्नु स्वाभाविक थियो ।

रमाइलो त के भयो भने, सी चिनफिङले नेपाल छिर्नुअघि अर्को छिमेकी मुलुक, जो दक्षिण एसियामा मात्र नभएर समग्र एसियामै शक्तिशाली बन्न जोड गरिरहेको छ, भारतको ‘मन राखेर’ मात्र नेपाल प्रवेश गर्नुभयो । केही समयका लागि भारतका प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको ‘भव्य आतिथ्य’ स्वीकार गरेर मोदीको पिठ्युँमा ‘सीप्लोमेसी’को धाप मारेर सी नेपालका प्रधानमन्त्री, सत्तारुढ नेता तथा प्रमुख प्रतिपक्षका ‘शिरमा आशीर्वाद’ दिन आइपुग्नुभयो ।

सी भारतमा रहँदा उति ठूलो होहल्ला नभए पनि नेपालमा आएपछि भने विश्वभरका मिडिया र विश्लेषक अनि कूटनीतिज्ञहरूको ध्यान खिचियो । यसको कारण के थियो भने, नेपाल चीन र भारत दुई शक्ति राष्ट्रहरूको बीचमा रहनु, पाकिस्तान, भारत र तिब्बत (जो चीनबाट स्वतन्त्र रहन प्रयत्नरत छ)का नागरिकहरूको नेपालमा प्रशस्त उपस्थिति हुनु, नेपालकै माटोबाट पाकिस्तान, भारत र अमेरिकासम्मलाई चीनले ‘चुनौती र ढाडस’ दिन सक्ने अवस्था हुनु पनि हो । अझ कतिपयको अनुमान छ कि नेपालमा पाकिस्तानी आतंकवादीहरू लुकिरहेका छन् । तिब्बती शरणार्थीहरू त खुला रूपमै बसिरहेकै छन्, जो स्वतन्त्र तिब्बतको माग गर्दै आएका छन् । भारतीयहरूको पनि नेपालमा कमी छैन, चाहे जुनसुकै उद्देश्यले यहाँ रहेका हुन् ।

यी सबै विषय किन उठाइयो भने, चीन दक्षिण एसियासँग निकट सरोकार राख्ने मुलुक हो, जो विश्व महाशक्ति राष्ट्रको बाटोमा बढेको छ । उता, अमेरिकालाई आफ्नो दबदबा विश्वमा कायम राख्ने चुनौती छँदै छ भने भारतलाई पनि विश्वमा शक्ति राष्ट्रको पहिचान प्राप्त गर्नुपर्ने महत्त्वाकांक्षा जीवितै छ । सँगै भारतबाटै टुक्रिएको पाकिस्तानलाई भारतसँग खेल्दै आएको पौँठेजोरीमा माथि पर्नु छ, जसका लागि चीनको सद्भाव र सहयोग अपरिहार्य छ ।

यी यस्ता कारणहरूको विश्लेषण गर्ने हो भने सी चिनफिङको नेपाल भ्रमणका अनेक पाटा र आयाम खुल्न सक्छन् । धेरैजसोले सीको भ्रमणलाई ‘ऐतिहासिक उपलब्धि’ मात्र भनेर आत्मरतिमा रमाएका छन् । सीको भ्रमणका बेला नेपाल–चीनबीच भएका सहमति र सम्झौतालाई ठूलै प्राप्तिका रूपमा मात्र हेरिरहेका र बुझिरहेका छन् । कुरो यसो मात्र होइन ।

चीन अहिले दशकौँअघिको चीन होइन । अहिलेको चीन ‘मित्रराष्ट्र’भन्दा बढी ‘व्यापारी राष्ट्र’ हो । संस्कृतमा एउटा श्लोक छ– ‘आद्यौ नम्र, पुनर्बक्र, कार्यकाले च निष्ठुरः ... ।’ अर्थात् सुरुमा नरम, विस्तारै कडा हुँदै काम गर्ने समयमा कडा वा निष्ठुर । व्यापारीका सन्दर्भमा प्रयुक्त श्लोक हो यो । यसअनुसार व्यापारी सुरुमा ग्राहकप्रति नरम हुन्छ, सम्मान, सत्कार गरेझैँ गर्छ, विस्तारै सामान र मूल्यको ‘डिल’का क्रममा व्यापारी बाङ्गिँदै जान्छ, कडा हुनतिर लाग्छ र अन्त्यमा पैसा लिने बेलामा निकै निष्ठुर भएर सक्दो ठटाउँछ पैसा ।

हो, चीनको सन्दर्भमा पनि अहिले यस्तै हो कि ऊ अहिले आर्थिक–सामरिक–राजनीतिक–कूटनीतिक हरेक पक्षबाट विश्वमा शासन गर्न चाहन्छ । यसका लागि उसले आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर हुँदै ‘दाता’ बन्नु छ । दाता बनेपछि दान लिने, ऋण लिनेलाई ऋणमा डुबाएर र सहयोग गरेर नतमस्तक बनाएर ‘कमैया’ हविगतमा पुर्‍याउन सकिन्छ अनि उनीहरूमाथि अघोषित शासन जमाउन सकिन्छ ।

यसको उदाहरण अफ्रिकी र श्रीलंकालगायत केही अन्य देशमा चीनले भौतिक पूर्वाधारमा गरिदिएको ऋण लगानी र त्यो तिर्न ती देशलाई परेको संकट अनि त्यसका लागि चीनसँग उनीहरूले पटक पटक शिर झुकाउनुपरेको अवस्थालाई लिन सकिन्छ ।

अहिले केही नेपाली नेता तथा ‘विज्ञ’जनहरू सीको भ्रमण र यस क्रममा चीनसँग भएका सम्झौता र सहमतिप्रति बढी आशावादी भएका र फुर्किएका कारण चीनले नेपालको भौतिक पूर्वाधार विकासमा गर्ने भनेको ऋण सहयोगबाट हो । यसबाट हामी नेपालीले फुर्किनु वा हौसिनुअघि चीनले विगतमा यसरी ऋण सहयोग गरेका मुलुकको हविगतको पनि अध्ययन र विश्लेषण जरुरी थियो र छ ।

यो विषय सम्झँदा तत्कालीन चिनियाँ प्रधानमन्त्री चाउ एन लाई र नेपाली नेता बीपी कोइरालाको संवाद याद गर्नुपर्छ । चाउ एन लाईले बीपीको चीन भ्रमणका बेला हातहतियारहरू देखाउन लगेछन् । बीपीलाई जङ चलेछ र भन्नुभएछ– ‘चाउ, यी हतियार त नेहरू (भारतीय प्रधानमन्त्री जावहरालाल नेहरू)लाई पो देखाउनुपर्ने त, मलाई देखाएर के फाइदा ?’

चीन, भारत, अमेरिका, जापान वा कुनै पनि मुलुकबाट ऋण लिनुहुँदैन भन्ने होइन । ऋण वा अनुदान नलिई नेपाल जस्ता मुलुकको समृद्धि र विकास आन्तरिक स्रोतबाट संभव नहोला पनि । तर, यति कुरामा स्पष्ट हुन जरुरी छ कि हामीले लिने ऋणको उपादेयता के ? कुनकुन क्षेत्रको प्राथमिकतामा उक्त ऋण खर्च हुनेछ र त्यसको उपलब्धि के हुनेछ ? अनि जुन क्षेत्रमा उक्त ऋण लगानी गरियो, त्यस क्षेत्रको लगानीबाट उक्त ऋण तिर्न संभव छ कि छैन ? जस्ता विषयमा निकै गहन मन्थन हुनपर्नेमा त्यो भने भएको पाइँदैन । यदि उक्त ऋणका कारण हामी पनि चीनका सामु ‘कमैया’को हविगतमा पुगेमा नेपाल र नेपालीको भविष्य के हुन्छ ? यतातिर पनि सोच्नु जरुरी छ, ऋण लिनुअघि ।

बरु विगतमा दक्षिण कोरियाले विभिन्न देशबाट सहयोग लिँदा प्रविधि र सीप सिकाइदिन गरेको अनुरोध सम्झनु उपयुक्त हुनेछ यहाँ । त्यसो त चीनको यति छोटो अवधिमै विकासको फड्को मार्नुको रहस्य पनि कुनै अमुक मुलुकको आर्थिक सहयोग, ऋण वा दान मात्र होइन, उनीहरू आफ्नै श्रम, सीपको विकास र मिहिनेत अनि जिम्मेवारीबोध नै हो । यी वास्तविकताबारे बुझ्न सके नेपाल र नेपालीलाई कुनै अमुक राष्ट्र वा दाताको मुख ताक्नु जरुरी छैन ।

अन्तर्मुखी र पर्दा पछाडि वा ‘लो प्रोफाइल’मा रहने सी चिनियाँ कम्युनिस्ट पार्टीको नेतृत्वमा आएको केही समयमै चीनका राष्ट्रपति बन्नुभयो । उहाँले राष्ट्रपति बन्नेवित्तिकैदेखि ‘भ्रष्टाचारमुक्त चीन’को अवधारणा ल्याएर चीनमा जिम्मेवार सरकारी सेवक र नागरिकको अपेक्षा गर्नुभयो । उता, आर्थिक समृद्धिका लागि विश्व बजारमा प्रतिस्पर्धी हुने खालका रणनीतिहरू अख्तियार गर्नुभयो, यद्यपि, पछिल्लो समय अमेरिकासँगको व्यापारिक सम्बन्ध त्यति राम्रो छैन । तर, अन्य मुलुकसँगको व्यापारलाई बढावा दिने नीति कायम छ । साँच्चै भन्ने हो भने माओत्से तुङपछि अमेरिकासँग सुधार भएको सम्बन्धमा सीकै समयमा विचलन आएको छ । अमेरिकासँगको सम्बन्ध सुधार गरेर सुदृढ गर्नु सीको ‘कूटनीतिक चुनौती’ त हो नै, यसो नभएमा यी दुईबीचको व्यापारयुद्धको नतिजा राम्रो नहुने विश्लेषकहरू बताउँछन् ।

चीन आफैँ अहिले गिर्दो आर्थिक वृद्धिदरको मार खेपिरहेको अवस्था छ । यो सीको कार्यकालको थप जटिल चुनौती हो । तथापि, यसबीचमा चीनले आर्थिक, सामरिक हिसाबले जेजति प्रगति गरेको छ, त्यसबाट नेपाल जस्ता मुलुकले सिक्नुपर्ने खाँचो भने छ । आर्थिक ऋण लिएर भन्दा सीप र प्रविधि लिएर हामीले आफैँ केही गर्न सक्यौँ भनेचाहिँ त्यो दिगो, कम जोखिमपूर्ण र गौरवमय हुन सक्ला ।

चीनका राष्ट्र प्रमुखलाई नेपाल भ्रमण गराउनु नेपाल सरकारको ठूलै कूटनीतिक सफलता भने अवश्य हो, तर ‘कूटनीतिक सफलता’ मात्र । कूटनीतिक रूपमा सफल हुनु भनेको सम्पूर्ण पक्षबाट सफल हुनु हो भन्ने बुझ्नुहुँदैन । सीको भ्रमणबाट नेपाललाई के कस्तो आर्थिक, राजनीतिक, कूटनीतिक ‘फाइदा’ भयो ? के कस्ता दूरगामी नकारात्मक असर हुन सक्छन् यसबाट अथवा केही पनि उल्लेख्य नराम्रो असर हुँदैन ? यस्ता कुराको लेखाजोखाविना हामी सीको भ्रमणप्रति बढी हौसिनु, फुर्किनु वा बुल्किनुको कुनै अर्थ हुन्न ।

अर्कातिर चीनका महामहिम राष्ट्रपतिको नेपाल भ्रमणको अन्तर्य फरक बुझिन्छ अहिले । उहाँले नेपालको माटो टेकेर हङकङ र तिब्बतबारे जे बोल्नुभयो, त्यो निकै ठूलो ‘इस्यु’ हो– कूटनीतिक मस्तिष्कले सोच्दा । उहाँले हङकङ र तिब्बतमा चलिरहेको विद्रोह र असन्तुष्टिप्रति लक्षित गर्दै भन्नुभयो– ‘चीनको कुनै पनि हिस्सालाई टुक्र्याउने कोसिस गर्ने जो कोहीलाई पनि धुलोपिठो बनाइनेछ । त्यस्तो प्रयास गर्न उक्साउने कुनै पनि बाह्य शक्तिको दिवा सपनालाई चिनियाँ जनताले चकनाचुर पार्नेछन् ।’ तिब्बत, ताइवान र सिनज्यानलाई समेत लक्षित गर्दै महामहिम सीले उक्त कुरा बताउनुभएको थियो ।

यो विषय सम्झँदा तत्कालीन चिनियाँ प्रधानमन्त्री चाउ एन लाई र नेपाली नेता बीपी कोइरालाको संवाद याद गर्नुपर्छ । चाउ एन लाईले बीपीको चीन भ्रमणका बेला हातहतियारहरू देखाउन लगेछन् । बीपीलाई जङ चलेछ र भन्नुभएछ– ‘चाउ, यी हतियार त नेहरू (भारतीय प्रधानमन्त्री जावहरालाल नेहरू)लाई पो देखाउनुपर्ने त, मलाई देखाएर के फाइदा ?’

वास्तवमा सीले नेपालको धर्ती ‘दुरूपयोग’ गरेर तिब्बत, ताइवान, सिनज्यान र हङकङका विषयमा संकेत गर्दै जुन माथि उल्लेख गरिएको कुरा बोल्नुभयो, त्यो वास्तवमा भारतको माटोमा टेकेर आउनुभएका उहाँले भारतीय प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीका अगाडि भारतकै माटोमा बोल्नुपर्ने थियो । तर, नेपाली माटोलाई टेकेर उहाँले यस्तो ‘अपवित्र’ (अपवित्र किनभने नेपाल आफैँ एक चीनको पक्षमा रहिरहेकै अवस्था कायम छ, यस्तो अवस्थामा नेपाललाई कूटनीतिक धम्की जरुरी थिएन र छैन) वाक्य बोल्नुहुने थिएन । हो, नेपालमा निकट छिमेकीका हैसियतले केही तिब्बती अवश्य शरण लिएर बसेका छन् तर भारतले त स्वतन्त्र तिब्बतका नेताहरूलाई नै संरक्षण गरिरहेको अवस्था छ ।

वास्तवमा सीको यस्तो अभिव्यक्तिले नेपालसँगको भारत, तिब्बत, ताइवानसँगको सम्बन्धमा पनि खलल् पुग्न सक्छ । यसतर्फ नेपाल सरकार सचेत हुन अझै आवश्यक छ ।